વર્તમાન કારોબારી સેશનમાં ભારતની ખાતર સબસિડી ૩ લાખ કરોડ રૂપિયાને પાર કરી શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે ખনিজ ખાતરના ભાવમાં ઉછાળા કારણે વિદેશી નિયંત્રણો અને સરકારી સબસિડીના ભારમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યોએ ખાતરના વધુ અસંયમિત ઉપયોગને રોકી તાળમેળ સાધવા વિનંતી કરી છે જ્યારે રાષ્ટ્રીય ખાતર સ્ટોક ત્રિજ્ઞ વર્ષમાં સૌથી ઊંચા સ્તરે પહોંચ્યો છે.
બજારના મુખ્ય પરિબળો :
ખાતરની ઊંચી કિંમતનું મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક સ્તર પર મોંઘવારી અને કાચા માલની સપ્લાયમાં તૂટછોડ છે. ખાસ કરીને સલ્ફર અને ફોસ્ફોરિક એસિડ જેવા મુખ્ય ઘટકોની અછતથી ભાવો વધ્યા છે. યુએસ-ઇરાન વિવાદ અને કતારમાં ઉદ્યોગ પર પડેલી અસરને કારણે કેટલાક ખાતરના ભાવમાં ૬૦ ટકાનો ઉછાળો થયો છે.
યુરિયા ખાતર માટે આયાતી ગેસ પર ભારતનું ૮૦ ટકાથી વધુ આધાર છે, જે યુદ્ધના કારણે ૬૦-૬૫ ટકા ઘટી ગયું છે. સાથે ગેસના ભાવમાં ત્રીગુણ વધારો થયા છે, જે ખાતર ઉત્પાદનમાં ખર્ચ વધારવાનું કારણ બન્યું છે.
સેક્ટર દૃષ્ટિકોણ :
દેશીય ખાતર ઉત્પાદન મર્યાદિત રહેશે, ખાસ કરીને ફોસ્ફેટિક અને કોમ્પ્લેક્સ ખાતરનું ઉત્પાદન ૨૬ ટકા ઘટ્યું છે. આથી આયાત પર નિર્ભરતા વધી છે અને સપ્લાય ઘટતા ભાવ વધ્યા છે. ઉપલબ્ધ સબસિડી દર વર્ષે વધતી કિંમતને સમાળતી રહી છે.
નવા સત્ર માટે ખરા મોસમની માંગ આશરે ૩૮૦ લાખ ટન આસપાસ રહેવાની આશા છે, પરંતુ પુરવઠાના આઘાત અને વૈશ્વિક ઊંચા ભાવ પ્રશ્ન ઊભા કરે છે. ખાતરના પાંચ પ્રકારોમાં (યુરિયા, ડીઆપિ, એમઓપી, કોમ્પ્લેક્સ અને એસએસપી) ભારતમાં સ્ટોક તબક્કાવાર વધી રહ્યો છે.
રોકાણ રણનીતિ :
રાજ્યોએ વિતરણ પ્રક્રિયામાં વધુ સાવધાની રાખવી જોઈએ, ખાતરની બિનક્રિષિ ઉપયોગ રોકવી અને માટીની જરૂરિયાત અનુસાર યોગ્ય માત્રામાં ખાતર અપલાઇ કરવાની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. કેન્દ્ર સરકારના હેતુ અનુસાર, અસરકારક વિતરણ અને ઝડપી પૂર્તિ દ્વારા બજારમાં અનાવશ્યક ધોવાણ અટકાવવું મહત્વપૂર્ણ છે.
ખાતર સાથે સંબંધિત નિયમન અને પર્યાવરણને અનુરૂપ ઓર્ગેનિક ખેતી માટે નીતિગત અને કાનૂની દૃષ્ટિકોણથી મજબૂત રણનીતિ બનાવવી આવશ્યક છે.
આગામી દિવસોમાં એકમાત્ર વૈશ્વિક ગેરસમજ અને સપ્લાય ચેઇનમાં વિઘ્નો જોતા સબસિડી ખર્ચમાં વધુ ઉછાળ શક્ય છે. નોંધનીય છે કે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ખાતરની સબસિડી ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે અને આ વર્ષે ૩ લાખ કરોડનો નંબર પાર થઇ શકે છે.
આર્થિક સત્રમાં ખાતર સબસિડી બજેટ અને વિતરણમાં સંતુલન જાળવવું સરકાર માટે મોટી પડકાર રહેશે. ખેડૂતો માટે ખાતર સુલભ કરવું રાષ્ટ્રીય પાક ઉત્પાદન માટે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે બજારની માગ અને પુરવઠામાં સંતુલનના આધારે જ શક્ય રહેશે.
