વર્તમાન કારોબારી સેશનમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં ફ્રોડ યથાવત વધતા આરબીઆઈએ સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે નવી વ્યવસ્થાઓ અંગે ચર્ચાપત્ર જાહેર કર્યું છે. વધતા જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને ગ્રાહકો તથા બેન્કિંગ સિસ્ટમ માટે સાવચેતીનો માહોલ સર્જાયો છે.
આ ચર્ચાપત્ર પર પ્રતિસાદની છેલ્લી તારીખ ૮ મે ૨૦૨૬ નક્કી કરવામાં આવી છે.
બજારના મુખ્ય પરિબળો :
આરબીઆઈએ સૂચવેલા મુખ્ય પગલાંમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનાર પ્રસ્તાવ ‘એક કલાકનું કુલિંગ-ઓફ પિરિયડ’ છે. ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા કરતાં વધુની એકાઉન્ટ-ટુ-એકાઉન્ટ ટ્રાન્સફર માટે આ વિલંબ ફરજિયાત બનાવવાનો વિચાર છે. અત્યાર સુધી આવી ટ્રાન્સફરોમાં ચાર્જબેક વિકલ્પ ન હોવાથી ફ્રોડના કેસોમાં પસંદગીયુક્ત ધોવાણ વધતું રહ્યું છે.
નેશનલ સાઇબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ મુજબ આવા ટ્રાન્સફર ૪૫ ટકા ફ્રોડ કેસોમાં જોવા મળે છે અને કુલ મૂલ્યના ૯૮.૫ ટકા સુધી પહોંચે છે, જેના કારણે આરબીઆઈનું ધ્યાન મુખ્યત્વે આ ક્ષેત્ર પર કેન્દ્રિત થયું છે.
સીનીયર સિટિઝન અને વિભિન્ન ક્ષમતા ધરાવતા ગ્રાહકો માટે ૫૦,૦૦૦ રૂપિયા કરતાં વધુની ટ્રાન્સફરે વધારાની ચકાસણી અથવા અગાઉથી નક્કી કરાયેલ વિશ્વસનીય વ્યક્તિની મંજૂરી જરૂરી રહેશે – એવો પ્રસ્તાવ પણ મૂકાયો છે.
ટેકનિકલ દૃષ્ટિકોણ :
ટેકનિકલ ચાર્ટ મુજબ ડિજિટલ પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમમાં વધતી વોલેટિલિટી સામે નિયંત્રણ મેળવવા આરબીઆઈ ગ્રાહકોને વધુ સગવડ આપવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેમાં પેમેન્ટ ચેનલને ચાલુ-બંધ કરવાની સુવિધા, પોતાના ટ્રાન્ઝેક્શન લિમિટ નક્કી કરવાનો વિકલ્પ અને ‘કિલ સ્વિચ’ દ્વારા તાત્કાલિક તમામ પેમેન્ટ સ્થગિત કરવાની વ્યવસ્થા રજૂ થઈ છે.
આ કિલ સ્વિચ મોબાઇલ બેન્કિંગ, ઇન્ટરનેટ બેન્કિંગ, બેન્ક શાખા તેમજ આઇવીઆર માધ્યમ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવાની ચર્ચા છે. આ પગલાંથી બજારમાં સાવચેતીનો માહોલ વધુ મજબૂત બનવાની શક્યતા છે.
સેક્ટર દૃષ્ટિકોણ :
મ્યુલ એકાઉન્ટ્સનો વધતો ઉપયોગ ફ્રોડનું મુખ્ય કારણ બનતા આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વધારાની યોગ્ય તપાસ વિના એવા ખાતાઓમાં વાર્ષિક ૨૫ લાખ રૂપિયા સુધીનો ક્રેડિટ કેપ લાગુ કરવાની વિચારણા ચાલી રહી છે. વધુ મર્યાદા ઇચ્છતા ગ્રાહકોને પોતાના વ્યવસાય અને નાણાકીય સ્ત્રોતની વિગત આપવી જરૂરી રહેશે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકાર છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર ઉછાળો દર્શાવે છે, છતાં વધતા ફ્રોડને કારણે બેન્કિંગ સેક્ટરે મર્યાદિત આગાહી સાથે સાવચેતી જાળવી છે.
ભાવિ દિશા :
આગામી દિવસોમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમ આરબીઆઈની નવી માર્ગદર્શિકાઓના અનુસંધાને રેન્જ બાઉન્ડ રહી શકે છે. ફ્રોડ કેસો ૨૦૨૧માં ૨.૬ લાખથી વધીને ૨૦૨૫માં ૨૮ લાખ સુધી પહોંચતા સાવચેતી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. ડીપફેક, ફેક કોલ સેન્ટર અને મ્યુલ એકાઉન્ટ નેટવર્ક જેવા જોખમોને નિયંત્રિત કરવા આરબીઆઈના આ પગલાં બજારમાં મજબૂત સંકેત આપે છે.
